Το Social Farming 360 αποτέλεσε ένα πρωτοποριακό και σύνθετο πρόγραμμα κοινωνικής γεωργίας το οποίο διεξάχθηκε στα αγροτικά σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας από το 2024-2025 και λειτούργησε ως όχημα επανένταξης των κρατούμενων και ενίσχυσης της παραγωγής και της επισιτιστικής ασφάλειας.
Πιο αναλυτικά
Το πρόγραμμα Social Farming 360 υλοποιήθηκε από τον οργανισμό Νέα Γεωργία Νέα Γενιά, με την πλήρη υποστήριξη από το Ίδρυμα Citi. Σε στενή συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη, και με τη συμμετοχή της ActionAid και της Πύλης Ελευθερίας.
Το πρόγραμμα συνδέει τρεις αλληλένδετους στόχους: επισιτιστική ασφάλεια, βιώσιμη αγροτική παραγωγή και επανένταξη ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, στην αγορά εργασίας και στην κοινωνική ζωή.
Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο, διετές πρόγραμμα κοινωνικής γεωργίας που εφαρμόστηκε σε έξι σωφρονιστικές δομές:
4 Αγροτικά σωφρονιστικά καταστήματα
- Αγιά Χανίων
- Τίρυνθα Αργολίδας
- Κασσαβέτεια Βόλου
- Κασσάνδρα Χαλκιδικής
2 Ειδικά σωφρονιστικά καταστήματα
- Αγροτικό Τμήμα Γυναικών Ελεώνα Θηβών
- Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών
Η περίοδος υλοποίησης του προγράμματος ήταν από 01/2024 έως 12/2025.
Το Social Farming 360 υποστηρίζοντας τη βιώσιμη παραγωγή τροφίμων στα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας προάγει τη βιωσιμότητα, ενώ προσφέρει στους κρατούμενους ευκαιρίες κατάρτισης και απασχόλησης στον γεωργικό τομέα. Παράλληλα, ενισχύει την εκπαίδευση των γεωπόνων που εργάζονται στις εγκαταστάσεις.
Ουσιαστικά, μέσω του προγράμματος η γεωργία μετατρέπεται σε ένα εργαλείο μάθησης, ενδυνάμωσης και κοινωνικής επανένταξης.
Το πρόγραμμα είναι δομημένο γύρω από τεχνικές και κοινωνικές παρεμβάσεις που λειτουργούν συμπληρωματικά.
Στο αγροτικό σκέλος, οι συμμετέχοντες εκπαιδεύτηκαν σε θεματικές όπως η ελαιοκαλλιέργεια, τα φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά, η ασφάλεια τροφίμων και η παραγωγή προϊόντων. Επίσης δόθηκε έμφαση στην αναγεννητική γεωργία, δηλαδή σε πρακτικές που σχετίζονται με τη γονιμότητα του εδάφους, τη βιώσιμη καλλιέργεια και την προστασία της βιοποικιλότητας.
Παράλληλα, η ActionAid μέσω των Υπηρεσιών Συμβουλευτικής Εύρεσης Εργασίας, εστίασε στην ενδυνάμωση των κρατουμένων με στόχο την κοινωνική και εργασιακή τους ένταξη, ενώ η Πύλη Ελευθερίας το σκέλος της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και κοινωνικής ένταξης.
Υπογραμμίζεται ότι το πρόγραμμα δεν περιορίστηκε στους κρατουμένους, αλλά συμμετείχε και το γεωπονικό/γεωτεχνικό προσωπικό των σωφρονιστικών καταστημάτων. Με αυτόν τον τρόπο διατηρείται σημαντικό μέρος των τεχνικών γνώσεων του προγράμματος και μετά την ολοκλήρωσή του, επιφέροντας ανθεκτικότητα και μακροχρόνιο παραγωγικό όφελος στις δομές.
Εκπαιδευτικές θεματικές ενότητες
- Αναγεννητική & Κοινωνική Γεωργία
- Ελαιοκαλλιέργεια
- Φαρμακευτικά & Αρωματικά Φυτά
- Ασφάλεια Τροφίμων & Παραγωγή Προϊόντων
- Απασχολησιμότητα & Επαγγελματική Ανάπτυξη (Υλοποίηση από την ActionAid)
- Ψυχοκοινωνική Υποστήριξη & Κοινωνική Ένταξη (Υλοποίηση από την Πύλη Ελευθερίας)
Η συμμετοχή και το αποτύπωμα του προγράμματος
Η συμμετοχή στο πρόγραμμα ήταν σημαντική και ενδεικτική του ενδιαφέροντος που προξένησε το πρόγραμμα. Συγκεκριμένα καταγράφηκαν:
- 1081 συμμετοχές κρατούμενων και γεωπόνων για τις αγροτικές εκπαιδεύσεις
- 648 ώρες εκπαίδευσης σε γεωργικές και επαγγελματικές δεξιότητες
- 696 επαγγελματικές πιστοποιήσεις ACTA
- 231 κρατούμενοι/ες συμμετείχαν σε δράσεις απασχολησιμότητας
- 297 κρατούμενοι/ες συμμετείχαν σε ψυχοκοινωνικές συναντήσεις
Αξίζει να σημειωθεί ότι κάποιοι απο τους κρατούμενους που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, μετά την αποφυλάκιση τους, επισκέφθηκαν το κέντρο της ActionAid στην Αθήνα για να υποστηριχθούν πρακτικά στην προσπάθειά τους για επανένταξη τόσο από την υπηρεσία συμβουλευτικής εύρεσης εργασίας, όσο και από την λογιστική και την κοινωνική υπηρεσία.
Παράλληλα, οι μαρτυρίες των συμμετεχόντων δείχνουν ότι το πρόγραμμα έγινε αντιληπτό ως κάτι που άνοιξε νέες επαγγελματικές προοπτικές και δημιούργησε ένα περιβάλλον επικοινωνίας, σεβασμού και ειλικρίνειας.
Ενδεικτικές μαρτυρίες από συμμετέχοντες & συμμετέχουσες
-Το πρόγραμμα με βοήθησε πολύ, μου άνοιξε νέες επαγγελματικές προοπτικές.
-Μου άρεσε η επικοινωνία, ο σεβασμός και η ειλικρίνεια.
-Να συνεχιστεί το πρόγραμμα για περισσότερους συμμετέχοντες.
-Έχω μάθει πώς να μιλάω με τους άλλους ανθρώπους.
-Έμαθα πράγματα που θα μου είναι χρήσιμα, μου άρεσε επίσης ότι υπήρχε σεβασμός.
-Μου άρεσε που έμαθα για τα προγράμματα που θα μας βοηθήσουνε όταν αποφυλακιστούμε.
-Μου άρεσε που δουλέψαμε ομαδικά.
-Μου άρεσε πολύ ο τρόπος παρουσίασης του προγράμματος από τους εκπαιδευτές και η βοήθεια που μας παρείχαν.
-Μου άρεσαν τα πάντα, η θετική σας ενέργεια, η συμπεριφορά σας απέναντί μας, μου έφτιαξε την ψυχολογία που δεν είχα καθόλου, γιατί έτσι μπορείς να κάνεις τα πάντα.
-Αυτές τις λίγες μέρες κατάλαβα ότι εάν θέλεις, μαθαίνεις.
Εκπαιδευτές του Προγράμματος
Το Social Farming 360° αγκαλιάστηκε με εξαιρετικό ενθουσιασμό και βαθύ ανθρωπισμό από όλους τους εκπαιδευτές που συμμετείχαν. Παρά τις ιδιαίτερες προκλήσεις που συνεπάγεται η διδασκαλία σε σωφρονιστικό περιβάλλον, από τις γραφειοκρατικές δυσκολίες πρόσβασης έως την ανάγκη να χτίσεις εμπιστοσύνη από το μηδέν, οι εκπαιδευτές δήλωσαν ομόφωνα ότι επρόκειτο για μια από τις πιο μοναδικές και ανταποδοτικές εμπειρίες της επαγγελματικής τους ζωής. Ο σεβασμός που επέδειξαν απέναντι στους ωφελούμενους και η ειλικρινής τους διάθεση να μεταδώσουν γνώση σε ανθρώπους που αναζητούν μια δεύτερη ευκαιρία αποτέλεσε, σύμφωνα και με τις μαρτυρίες των ίδιων των κρατουμένων, έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες επιτυχίας του όλου εγχειρήματος.
Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε για την συνεργασία και προσφορά τους:
Παναγιώτης Παπαδόπουλος
Ο κ. Παπαδόπουλος είναι γεωπόνος με εξειδίκευση σε βιώσιμα συστήματα καλλιέργειας και ανέλαβε τις εκπαιδεύσεις στις θεματικές της Αναγεννητικής Γεωργίας και των Φαρμακευτικών και Αρωματικών Φυτών, διδάσκοντας και στις 6 δομές. Χαρακτηριστικά μας ανέφερε για την εμπειρία του στο πρόγραμμα:
«Στο πλαίσιο του διετούς προγράμματος Social Farming 360°, είχα τη χαρά και την ευκαιρία να συμμετέχω στους 3 εκπαιδευτικούς κύκλους με εργαστήρια στις θεματικές ενότητες για Αναγεννητική Γεωργία και τα Φαρμακευτικά & Αρωματικά Φυτά .
Στόχος μας ήταν να φέρουμε τους ωφελούμενους σε επαφή με καινοτόμες, φιλικές προς το περιβάλλον καλλιεργητικές μεθόδους και παράλληλα να τους κινήσουμε το ενδιαφέρον για την καλλιέργεια και την αξιοποίηση των φαρμακευτικών & αρωματικών φυτών.
Η συνεργασία με την Νέα Γεωργία, τα σωφρονιστικά καταστήματα, αλλά πρωτίστως με τους συμμετέχοντες ήταν υποδειγματική!
Επέδειξαν εξαιρετική συνέπεια, θετική διάθεση, εμπιστοσύνη κι όρεξη για μάθηση και ενεργό συμμετοχή. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε η άμεση εφαρμογή όσων μάθαμε στο πεδίο, στους αγρούς.
Είναι φανερό ότι η ενασχόληση με την παραγωγή και τη φύση λειτούργησε ενδυναμωτικά για τους ίδιους, δίνοντας τους νέες γνώσεις και δεξιότητες για το μέλλον τους εκτός των δομών»
Χρήστος Θανόπουλος
Ο κ. Θανόπουλος είναι γεωπόνος με εξειδίκευση στην καλλιέργεια φαρμακευτικών και αρωματικών φυτών και κάλυψε την αντίστοιχη θεματική με διαλέξεις στα σωφρονιστικά καταστήματα Αγιάς Χανίων και Τίρυνθας Αργολίδας. Μας μετέφερε τα ακόλουθα:
«Το σημαντικό πλεονέκτημα των εκπαιδεύσεων ήταν ότι είχαν έντονα βιωματικό χαρακτήρα αφού πέραν των θεωρητικών θεμάτων, είχαν και εκπαίδευση σε πρακτικό επίπεδο με επισκέψεις στα αγροκτήματα για φύτευση, ξεβοτάνισμα και συγκομιδή αρωματικών φυτών. Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να μάθουν τις ιδιότητες, τις χρήσεις, τις προοπτικές, τις ευκαιρίες και τα προβλήματα της αγοράς των Α/Φ φυτών καθώς και να συμμετέχουν στο πεδίο σε πρακτικές εργασίες κρίσιμες για την ανάπτυξη των Α/Φ φυτών.
Μια ανεπανάληπτη και ξεχωριστή εμπειρία που θα θυμάμαι για πάντα. Μου δόθηκε η ευκαιρία να μεταδώσω τις γνώσεις μου για τα A/Φ φυτά σε ανθρώπους που ψάχνουν για μια δεύτερη ευκαιρία κατά την επανένταξη τους στο κοινωνικό σύνολο και αυτός ο σκοπός είναι βαθιά ανθρωπιστικός.
Εύχομαι από καρδιάς να πιάσουν τόπο τα μαθήματα και κάποιοι από τους συμμετέχοντες να ασχοληθούν στο μέλλον με την καλλιέργεια των Α/Φ Φυτών.»
Μαρίνα Πούλιου
Η κ. Πούλιου έχει εξειδίκευση στην ποιότητα και ασφάλεια τροφίμων και ανέλαβε την εκπόνηση και υλοποίηση των εκπαιδεύσεων στις αντίστοιχες θεματικές ενότητες και στα 6 σωφρονιστικά καταστήματα του προγράμματος. Μας μοιράστηκε τα παρακάτω:
«Στο πλαίσιο του πρωτοποριακού προγράμματος Social Farming 360°, είχα την εξαιρετική τιμή να συμπράξω στην υλοποίηση του, παρέχοντας υπηρεσίες εκπαίδευσης και συμβουλευτικής υποστήριξης. Μέσω του συγκεκριμένου προγράμματος και τη δημιουργία εξαιρετικής συνεργασίας, διαπίστωσα τον υψηλό επαγγελματισμό του προσωπικού και τη γνήσια διάθεση των ωφελούμενων να αποκτήσουν εφόδια για το μέλλον τους. Η εντυπωσιακή ανταπόκριση, ο ζήλος και ο σεβασμός που επέδειξαν, αποτελεί την πιο απτή απόδειξη ότι η στοχευμένη γνώση αποτελεί το πιο ισχυρό εργαλείο για την κοινωνική επανένταξη και την επαγγελματική εξέλιξη ευάλωτων ομάδων, δικαιώνοντας απόλυτα τον σκοπό τέτοιων σπουδαίων πρωτοβουλιών.»
Αποστόλης Βουλγαράκης
Ο κ. Βουλγαράκης είναι γεωπόνος με εξειδίκευση στην ελαιοκομία και συμμετείχε στο εκπαιδευτικό σκέλος του προγράμματος στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Αγιάς Χανίων, όπου υλοποίησε τις αντίστοιχες θεματικές ενότητες γύρω από την ελαιοκαλλιέργεια.
Κυριάκος Γεραμπίνης
Ο κ. Γεραμπίνης είναι γεωπόνος με εξειδίκευση στην ελαιοκομία και συμμετείχε στο εκπαιδευτικό σκέλος του προγράμματος στα Σωφρονιστικά Καταστήματα Τίρυνθας Αργολίδας, στο Αγροτικό Τμήμα Γυναικών Ελεώνα Θηβών και στο Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών, όπου υλοποίησε τις αντίστοιχες θεματικές ενότητες γύρω από την ελαιοκαλλιέργεια.
Αχιλλέας Οικονόμου
Ο κ. Οικονόμου είναι γεωπόνος με εξειδίκευση στην ελαιοκομία και συμμετείχε στο εκπαιδευτικό σκέλος του προγράμματος στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Κασσαβέτειας Βόλου, όπου υλοποίησε τις αντίστοιχες θεματικές ενότητες γύρω από την ελαιοκαλλιέργεια.
Δημήτρης Ψαθάς
Ο κ. Ψαθάς είναι γεωπόνος με εξειδίκευση στην ελαιοκομία και συμμετείχε στο εκπαιδευτικό σκέλος του προγράμματος στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Κασσάνδρας Χαλκιδικής, όπου υλοποίησε τις αντίστοιχες θεματικές ενότητες γύρω από την ελαιοκαλλιέργεια.
Ηλίας Μπενέκος, Γεωπόνος, Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη
Τέλος ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχαν τα στοιχεία και οι ιστορίες που μοιράστηκε μαζί μας ο κ. Ηλίας Μπενέκος, Γεωπόνος, Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη. Υπογράμμισε τη σημασία της συνεργασίας των γεωπόνων των σωφρονιστικών καταστημάτων με τους εκπαιδευτές του προγράμματος και τον τρόπο με τον οποίο η γνώση νέων καλλιεργητικών πρακτικών μεταφέρθηκε πρακτικά στους ωφελούμενους. Μετέφερε ιστορίες επιτυχίας από ωφελούμενους που κατάφεραν να επανενταχθούν αξιοποιώντας τις γνώσεις που αποκόμισαν, ενώ τόνισε ιδιαίτερα τη σημασία της πιστοποίησης ACTA ως εφοδίου για ανεύρεση εργασίας. Μας ανάφερε χαρακτηρίστηκα:
«Οι κρατούμενοι υποδέχθηκαν το πρόγραμμα με εμφανή ενθουσιασμό, αναγνωρίζοντάς το όχι μόνον ως εκπαιδευτική παρέμβαση, αλλά και ως ουσιαστική διέξοδο από τη μονοτονία της καθημερινότητας και ως πεδίο προσωπικής κινητοποιήσεως.
Στην Τίρυνθα, η καλλιέργεια διαφορετικών ειδών αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών προσέλκυσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ιδίως λόγω της προσαρμοστικότητάς τους στις ξηροθερμικές συνθήκες, των περιορισμένων απαιτήσεών τους σε γη και εισροές και των δυνατοτήτων εμπορικής αξιοποιήσεως που παρουσιάζουν. Συμμετέχοντες με καταγωγή από αραβικές χώρες επέδειξαν ιδιαίτερη εξοικείωση και ενδιαφέρον για τα είδη αυτά, συνδέοντάς τα με οικείες χρήσεις και αγορές.
Στην Κασσαβέτεια, το πρόγραμμα έγινε αντιληπτό ως ευχάριστη και δημιουργική μεταβολή της καθημερινής ρουτίνας, αλλά και ως εισαγωγή σε δυνητικές μορφές αγροτικής επενδύσεως: η μεν ελαιοκαλλιέργεια ως δραστηριότητα μακροπρόθεσμου παραγωγικού ορίζοντα, τα δε αρωματικά φυτά ως καλλιέργειες μικρότερου βιολογικού και οικονομικού κύκλου, με περιορισμένες απαιτήσεις εκτάσεως και δυνατότητα σταδιακής αναπτύξεως.
Στην Κασσάνδρα, η επαφή με τα φυτά προσέλαβε έντονα βιωματικό χαρακτήρα. Οι κρατούμενοι άγγιζαν τα φύλλα και τους βλαστούς, αναγνώριζαν τα αρώματα των αιθερίων ελαίων και συνέδεαν τα οσφρητικά χαρακτηριστικά με τον φαινότυπο κάθε είδους. Σταδιακά άρχισαν να διακρίνουν αυτοφυή αρωματικά φυτά του περιβάλλοντος χώρου και να τα εγκαθιστούν σε μικρά γλαστρικά συστήματα, μετατρέποντας την παρατήρηση σε πράξη καλλιέργειας.
Αντίστοιχα, στην Αγιά εκδηλώθηκε σταθερό ενδιαφέρον για το σύνολο των σταδίων του προγράμματος, από την εγκατάσταση και τη φροντίδα των καλλιεργειών έως τη συγκομιδή, τη μετασυλλεκτική διαχείριση και την τυποποίηση.
Οι εμπειρίες αυτές συνιστούν μικρές αλλά ουσιαστικές ιστορίες επιτυχίας: αποδεικνύουν ότι, όταν η γεωτεχνική γνώση μεταδίδεται βιωματικά και συνδέεται με ορατό παραγωγικό αποτέλεσμα, μπορεί να ενεργοποιήσει την περιέργεια, να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση και να μετατρέψει τη γεωργία σε εργαλείο μάθησης, δημιουργίας και προοπτικής.»
Καλλιέργεια τομάτας στο ΑΣΚ Τίρυνθας
Η διεθνής διάσταση του προγράμματος
Το Social Farming 360 έχει και ένα ευρύτερο θεσμικό και διεθνές αποτύπωμα. Ο οργανισμός Νέα Γεωργία Νέα Γενιά ήταν ένας από τους 50 οργανισμούς παγκοσμίως που επιλέχθηκαν στο πρώτο Global Innovation Challenge του Citi Foundation για την επισιτιστική ασφάλεια, με κάθε οργανισμό να λαμβάνει 500.000 δολάρια σε χρηματοδότηση για διετή παρέμβαση.
Το Citi Foundation φιλοξένησε άρθρο – αφιέρωμα στο συγκεκριμένο πρόγραμμα.
Ορισμένα συμπεράσματα
- Η γεωργία αποτελεί ισχυρό εργαλείο αποκατάστασης όταν συνδυάζεται με δομημένη ψυχοκοινωνική και επαγγελματική υποστήριξη.
- Η πιστοποίηση αυξάνει σημαντικά τα κίνητρα των συμμετεχόντων και την αντιληπτή αυτοαξία.
- Τα ολοκληρωμένα μοντέλα (τεχνική + κοινωνική υποστήριξη) αποδίδουν ισχυρότερα συμπεριφορικά και συναισθηματικά αποτελέσματα από τη μεμονωμένη εκπαίδευση δεξιοτήτων.
- Οι σχέσεις σεβασμού μεταξύ εκπαιδευτών και συμμετεχόντων αναδείχθηκαν ως κρίσιμος παράγοντας επιτυχίας.
- Τα σωφρονιστικά περιβάλλοντα ωφελούνται από μακροχρόνια, συνεχή προγράμματα.
- Οι συνεργασίες πολλαπλών φορέων (ΜΚΟ, γεωπόνοι, πάροχοι κοινωνικής υποστήριξης) είναι απαραίτητες για ολιστικό αντίκτυπο.
Επίλογος
Συνοψίζοντας, το πρόγραμμα κινήθηκε σε 4 διαφορετικά επίπεδα την παραγωγή τροφίμων, εκπαίδευση, επαγγελματική και ψυχοκοινωνική προετοιμασία για επανένταξη προάγοντας ταυτόχρονα την θεσμική συνεργασία ανάμεσα σε δημόσιους και κοινωνικούς φορείς.
Μέσω του Social Farming 360ο ενισχύθηκε η επισιτιστική ασφάλεια στα καταστήματα κράτησης και στις δομές που σχετίζονται με αυτά και ταυτόχρονα στηρίχθηκε υποστηρίχθηκε ενεργά η κοινωνική επανένταξη των κρατουμένων.
_____________________________________________________________________________________________
Πρόσθετο Ενημερωτικό Υλικό
Δείτε το ντοκιμαντέρ που ετοιμάστηκε στα πλαίσια του προγράμματος με testimonials των ωφελούμενων.
Βρείτε αναλυτικές πληροφορίες για το πρόγραμμα στο απολογιστικό report.
Η τελική συνέντευξη τύπου του προγράμματος.
Διαβάστε περισσότερα για το πρόγραμμα εδώ.
Η σημασία και ο ρόλος της αναγεννητικής γεωργία στο πρόγραμμα
Δείτε το ΒΙΝΤΕΟ του προγράμματος.
Κατεβάστε το φυλλάδιο αποτελεσμάτων του προγράμματος σε μορφή PDF.
Voices from the field, αφιέρωμα του CitiFoundation στο πρόγραμμα.
Δείτε το σχετικό Αφιέρωμα στο κανάλι της ΕΡΤ.
Διαθέσιμο bulletin με πληροφορίες για το πρόγραμμα από την τελευταία συνέντευξη τύπου
H Διάκριση του Social Farming 360° στα Diversity, Equity & Inclusion Awards 2026.
Ανάληψη του προγράμματος Social Farming 360° με την επίσημη ανακοίνωση από το citi.
